در آمدی بر مفهوم آرمان خواهی در شعر سهراب سپهری

(جواد كلاته عربي)

کاستی ها، ناهماهنگی ها، تبعیض ها و ... قصه همیشگی این کره خاکی است و شمار انسانهایی که نسبت به این کهنه داستان تلخ زندگی معترض اند، همیشه معدود است و هر انسان نخبه با هر زاویه ای که به آن بنگرد طالب دنیایی بهتر است. بعضی ستیهنده و آشکارا فریاد اعتراض بر می آورند و برخی دیگر چون سهراب سپهری در «چینی نازک تنهایی » خویش و در هزار لای تخیلات شاعرانه خویش به سرکشی و عصیانی لطیف برمی خیزد.

آرمان طلبی، عکس العملی منطقی از سوی منتقدین وضع موجود است، اما نگاه انتقادی و روحیه آرمان خواهی سهراب سپهری دارای مصداقی خاص و برخاسته از ایدئولوژی خاص  سیاسی ـ اجتماعی نیست و نمی توان آرمان خواهی او را در یکی از نحله های سیاسی و اجتماعی طبقه بندی نمود، زیرا بینش شعری او تعهدی به زمانی که او در آن زندگی می کند، ندارد. آرمان خواهی سپهری یک آرمان خواهی «انسانی» و یک آرمان خواهی کلی و متعالی است. وقتی می گوید «آب را گل نکنیم». می توان در هر دوره تاریخی مصادیق زیادی برای آن پیدا کرد.

ما در «حجم سبز» با مجموعه ای روبرو هستیم که هم به لحاظ ساختار شعری و هم به لحاظ معنایی از شعرهای منسجم و ناب سهراب سپهری است و تقریبا اکثر منتقدان و تحلیل گران شعر او بر این نکته متفق القولند که او در «حجم سبز» به شخصیت منحصر به فرد شعری خود به لحاظ ساختار و محتوا دست یافته است. وحدت موضوع و محتوی بیشتر از هر مجموعه ای در «حجم سبز» به چشم می خورد و بر خلاف بعضی شعرهای او که مانند جاده ای از تصاویر است و ارتباط معنوی میان آنها کمتر وجود دارد، ما در «حجم سبز» با یک انیمیشن روبه رو هستیم که اگر یک تصویر جابه جا شود نظم آن شعر بهم می خورد و این ناشی از قوت اشعار این مجموعه است. در مجموعه «حجم سبز» ما با یک موضوع واحد که تحت عنوان آرمان خواهی سهراب سپهری می توان از آن نام برد، مواجه هستیم.

کاستی ها، ناهماهنگی ها، تبعیض ها و ... قصه همیشگی این کره خاکی است و شمار انسانهایی که نسبت به این کهنه داستان تلخ زندگی معترض اند، همیشه معدود است و هر انسان نخبه با هر زاویه ای که به آن بنگرد طالب دنیایی بهتر است. بعضی ستیهنده و آشکارا فریاد اعتراض بر می آورند و برخی دیگر چون سهراب سپهری در «چینی نازک تنهایی » خویش و در هزار لای تخیلات شاعرانه خویش به سرکشی و عصیانی لطیف برمی خیزد.

آرمان طلبی، عکس العملی منطقی از سوی منتقدین وضع موجود است، اما نگاه انتقادی و روحیه آرمان خواهی سهراب سپهری دارای مصداقی خاص و برخاسته از ایدئولوژی خاص  سیاسی ـ اجتماعی نیست و نمی توان آرمان خواهی او را در یکی از نحله های سیاسی و اجتماعی طبقه بندی نمود، زیرا بینش شعری او تعهدی به زمانی که او در آن زندگی می کند، ندارد. آرمان خواهی سپهری یک آرمان خواهی «انسانی» و یک آرمان خواهی کلی و متعالی است. وقتی می گوید «آب را گل نکنیم». می توان در هر دوره تاریخی مصادیق زیادی برای آن پیدا کرد و البته این ویژگی یعنی انتقاد و آرمان خواهی فرا مصداقی و متعالی را می توان از یک سو در نوع خودش نوعی نقص و ضعف محسوب نمود و از سوی دیگر نوعی قوت و کمال. ضعف آن از این روست که به قول شاملو: «سر آدم های بی گناه را می برند و من دو قدم پایین تر بایستم و توصیه کنم آب را گل نکنیم». یعنی نداشتن تعهد نسبت به حوادث اجتماعی و سیاسی زمان (به ویژه سال های دهه چهل در ایران) و قوت این گونه اندیشه آن است که می توان از آن در هر دوره تاریخی استفاده کرد و ادبیات این نوع از آرمان خواهی تاریخ مصرف ندارد.

فلسفه «رفتن» و «حرکت»، برنتابیدن وضع موجود است و سهراب سپهری تقریبا در تمام مجموعه «حجم سبز» آهنگ رفتن دارد. گویی او در هفتمین وادی سلوک شعری خود علاوه بر دستیابی به سبک و تشخص ساختاریِ منحصر به فرد شعری خود، به نوعی تشخص فکری و روحی و نیز به گمگشته درونی خویش دست یافته است و اگر چه او نقاش خوبی است اما بیش از پرداختن به نقاشی، دائم ساز «رفتن» خود را کوک می کند.

عزم سفر او از شهری است که مردم آن «سبدهاشان پر خواب» است. او می گوید که «مادرم در خواب است. / و منوچهر و پروانه، و شاید همه مردم شهر» و درک می کند که «بوی هجرت می آید». اصلا انگار کسی او را صدا می زند: «کفش هایم کو، / چه کسی بود صدا زد: سهراب؟» حال و هوای کسی که از ترک خوردن «چینی نازک تنهایی اش» سخن می گوید چنین است:

«باید امشب بروم./ باید امشب چمدانی را/ که به اندازه پیراهن تنهایی من جا دارد، بردارم/ و به سمتی بروم/ که درختان حماسی پیداست/ رو به آن وسعت بی واژه که همواره مرا می خواند».

یکی از مصادیق کامل و زیبای آرمان خواهی در تفکر سهراب شعر «پشت دریاها» است که در تمام مصراع های آن می توان میل به حرکت و رفتن و دل کندن از خاک غریبی که در آن قرار دارد را به وضوح مشاهده کرد. او در خیال لطیف خود در شهری «که در آن هیچ کسی نیست که در بیشه عشق/ قهرمانان را بیدار کند»، خود را غریب می بیند. در شهری که او زندگی می کند همه چیز مسخ شده اند و آن چنان که می نماید، نیستند. حتی آیینه ها نیز دروغ می گویند و سرخوشی ها را تکرار نمی کنند. حتی آب که مظهر پاکی و صداقت است، از انعکاس «نور مشعلی» شانه خالی می کند و به همین خاطر است که می گوید: «قایقی خواهم ساخت/ خواهم انداخت به آب،/ دور خواهم شد از این خاک غریب».

او فقط به رفتن و همچنان به رفتن می اندیشد و حتی در قایق او اندک اسباب توقف و تعلق خاطر نیز جای ندارد: «قایق از تور تهی/ و در از آرزوی مروارید،/ همچنان خواهم راند./ نه به آبی ها دل خواهم بست/ نه به دریا ـ پریانی که سر از آب به در می آرند» و باز هم تأکید می کند که «همچنان خواهم راند/ همچنان خواهم خواند:/ دور باید شد، دور».

در آرمان شهر سهراب، مردم شهر چشم هاشان را شسته اند، همه چیز حقیقی و با اصالت است. آب، خاک و آتش و همه مردم شهر زنده هستند و درک می کنند. در آرمان شهر سهراب، ادراک، همه فضا را پر کرده است و حتی «دست هر کودک ده ساله شهر، شاخه معرفتی است». از این رو بی آرام و قرار، خویشتن و همه مردم شهر را به سوی مدینه آرمانی خود فرا می خواند: «پشت دریاها شهری است/ قایقی باید ساخت».

او وقتی می خواهد مردم شهرش را به نوع دوستی، صمیمیت و یک رنگی دعوت کند با طنین زلال شاعرانه اش «آب را گل نکنیم» سر می دهد. شاید می خواهد برای مردم شهر خودش هم مدینه  فاضله ای بنا کند و گمان می کند که با خلق این تصاویر شاید بتواند از آنان دلربایی کند: «مردم بالا دست چه صفایی دارند/ من ندیدم دهشان/ بی گمان جای چپرهاشان جاپای خداست/ بی گمان در ده بالا دست، چینه ها کوتاه است/ مردمش می دانند، که شقایق چه گلی است/ بی گمان آنجا آبی، آبی است/ چه دهی باید باشد/ کوچه باغش پر موسیقی باد/ مردمان سر رود آب را می فهمند./ گِل نکردندش ما نیز/ آب را گل نکنیم».

و گاهی در چند بیت به صورت موجز از غربت خود( شاید به عنوان سمبلی از یک انسان متفاوت ) شکوه ای شاعرانه سر می دهد:« ماه بالای سر آبادی است،/ اهل آبادی در خواب./ روی این مهتابی، خشت غربت را می بویم./ باغ همسایه چراغش روشن،/ من چراغم خاموش./ غوک ها می خوانند./ مرغ حق هم گاهی».

پي نوشت‌ها:



نگاه كنيد به: دفتر شعر«حجم سبز»

کلمات کليدي : سهراب سپهری - تحلیل شعر سهراب سپهری - حجم سبز - آرمان خواهی -در آمدی بر مفهوم آرمان خواهی در شعر سهراب سپهری

© کپی رایت توسط : عصر مهتاب (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مطالب فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .

نوشته شده در تاریخ : 30 شهريور ماه ، 1388 (87 مشاهده)