نگاهی به مثنوی"گنجینه الاسرار" اثر عمان سامانی

(فاطمه كنشلو)

در عرصه ادبیات عاشورایی منظوم که اغلب به برداشت غم انگیز از حماسه حسینی و واقعه کربلا معطوف بوده است، عمان سامانی با نگاهی نو و برداشتی متفاوت از قضایای عاشورا، شیوه جدیدی را به لحاظ محتوایی در ادبیات عاشورایی رقم زد و با رویکردی عرفانی و ترجمانی معناگرا به شرح رویدادهای عاشورای سال 61 هجری قمری پرداخت.

عمان سامانی در مثنوی «گنجینه الأسرار» در باب جریانات اتفاق افتاده در روز عاشورا، از دریچه نگاهی عرفان محور سخن به میان آورده است و در قالب طرح موضوع حوادث کربلا سعی دارد تا به نوعی هم به طرح مباحث عرفانی بپردازد

نوبت ساقی سرمستان رسید

آن که بُد پا تا به سر مست، آن رسید

گرم شد بازار عشق ذوفنون

بوالعجب عشقی، جنون اندر جنون

میرزا نورالله سامانی متخلص به «عمان» ملقب به تاج الشعراء که از شعرای برجسته نیمه دوم قرن 13 و اوایل قرن 14 هجری قمری به شمار می رود، درسال 1258 قمری در شهرستان سامان از توابع استان چهار محال بختیاری به دنیا آمد. پدر عمان، میرزا عبدالله متخلص به «ذره»، جدش میرزا عبدالوهاب متخلص به «قطره»، و عمویش میرزا لطف الله متخلص به «دریا»، از شعرای سرشناس عهد ناصر الدین شاه بودند و همگی در ادب و عرفان دستی داشته اند اما شهرت هیچ کدام به عمان نمی رسد.

عمان سامانی از اعضای اصلی انجمن ادبی اصفهان بوده است که در این انجمن شمار زیادی از شعرای سرشناس اصفهان عضویت داشته اند. عمان در یکی از قصاید خود به نام «قصیده انجمنیه» از چهارده نفر از شاعران معروف اصفهان در آن زمان نام برده است.

درباره آثاری که از عمان سامانی باقی مانده است، باید از «معراج نامه»، «گنجینه الاسرار»، «مخزن الاسرار»، «مخزن الدرر» و «دیوان» نام برد که دیوان عمان هنوز به چاپ نرسیده است و به نظر می رسد اشعار آن از کیفیت مناسبی برخوردار نباشد. معراج نامه را نیز احتمال داده اند که مربوط به اواسط عمر عمان باشد و شاید اولین تجربه او در مثنوی سرایی است و از نظر استحکام لفظی و محتوایی، قابل مقایسه با گنجینه الاسرار نیست. بعضی از اساتید شعر و ادب فارسی معتقدند که چاپ معراج نامه و همچنین دیوان عمان، از شأن ادبی و عرفانی که گنجینه الأسرار برایش فراهم آورده است، خواهد کاست. اما مثنوی «گنجینه الأسرار» به لحاظ موضوع و محتوا، و نیز سبک و قدرت بیان از جایگاه ویژه ای نسبت به آثار دیگر عمان سامانی برخوردار است و به نظر می رسد که عمان در سرودن این مثنوی از حالات خاص معنوی بهره ها برده است؛ چنان که خود او نیز در این باره اشارات قابل توجهی دارد. شایان ذکر است که این مثنوی نخستین بار در زمان حیات شاعر در سال 1305 هجری قمری منتشر شده است.

در عرصه ادبیات عاشورایی منظوم که اغلب به برداشت غم انگیز از حماسه حسینی و واقعه کربلا معطوف بوده است، عمان سامانی با نگاهی نو و برداشتی متفاوت از قضایای عاشورا، شیوه جدیدی را به لحاظ محتوایی در ادبیات عاشورایی رقم زد و با رویکردی عرفانی و ترجمانی معناگرا به شرح رویدادهای عاشورای سال 61 هجری قمری پرداخت.

عمان سامانی در مثنوی «گنجینه الأسرار» در باب جریانات اتفاق افتاده در روز عاشورا، از دریچه نگاهی عرفان محور سخن به میان آورده است و در قالب طرح موضوع حوادث کربلا سعی دارد تا به نوعی هم به طرح مباحث عرفانی بپردازد و در اواخر مثنوی، گفتگوی میان امام حسین(ع) و جبرییل در آخرین لحظات جنگ و پاسخ امام حسین(ع) به پیام جبرییل را این گونه شرح می دهد:

آنکه از پیشش سلام آورده ای

و آنکه از نزدش پیام آورده ای

بی حجاب اینک همآغوش من است

بی تو، رازش جمله در گوش من است

از میان رفت آن منی و آن تویی

شد یکی مقصود و بیرون شد دویی

گر تو هم بیرون روی نیکوتر است

زانکه غیرت، آتش آن شهپر است

این مثنوی به بخش های مختلفی تقسیم شده است که در ابتدای هر بخش، با عباراتی منثور از محتوای آن بخش سخن می گوید. دقت نظر در برخی از این عبارات، خوانندگان را از نوع نظرگاه عمان سامانی نسبت به واقعه عاشورا بیشتر آگاه خواهد نمود که به عنوان نمونه به ذکر چند نمونه می پردازیم؛ «در استشفای عارفانه در طریق اهل وجد»، بیان حال آن طالب و مطلوب حضرت رب، شیرازه دفتر توحید و دروازه کشور تجرید و تفرید، سراندازان را رییس و سالار، پاکبازان را انیس و غمخوار سرحلقه اولیایی حشر: مولی الموالی، سید الکونین ابی عبدالله الحسین صلوات الله علیه و اصحابه و ورود آن حضرت به صحرای کربلا و هجوم و ازدحام کرب و بلا، «در بیان مراتب و مقامات حضرت زینب خاتون(س) آن ناموس ربانی و عصمت یزدانی که در عالم تحمل بار محنت، کامل بود و ودیعت مطلقه را واسطه و حامل بود».

نکته قابل توجهی که پرداختن به آن در این مجال خالی از لطف نیست، وجود اشعاری در ابتدای این اثر است که جدا از دیگر ابیات «گنجینه الأسرار» از شهرت تقریبا خوبی برخوردار است:

کیست این پنهان مرا در جان و تن

کز زبان من همی گوید سخن

این که گوید از لب من راز کیست

بنگرید این صاحب آواز کیست

قرار گرفتن این ابیات در ابتدای مثنوی «گنجینه الأسرار» جای بسی تأمل دارد. شاید منظور عمان سامانی از درج این ابیات تذکر این معنا بوده است که در سرایش این مثنوی از الهامات غیبی و ربوبی بهره گرفته و «گنجینه الأسرار» مولود حالت های خاص معنوی او بوده است. عمان در اواسط این مثنوی نیز به این معنا اشاره می کند:

باز آن گوینده گفتن ساز کرد

وز زبان من حدیث آغاز کرد

البته نامی که برای این مثنوی انتخاب شده از نظر دستور زبان فارسی اشتباه است. توجه به اشراف نسبتا کامل سراینده مثنوی به زبان و ادبیات فارسی، در اینکه او می توانسته است از ترکیب درست «گنجینه أسرار» به جای ترکیب اشتباه «گنجینه الأسرار» استفاده کند، تردیدی نیست؛ ولی انگیزه این عدم جایگزینی به درستی مشخص نشده است و شایان ذکر است که از این دست سنت شکنی ها در آثار بعضی از بزرگان ادب پارسی نیز وجود دارد و ظاهر این تسامحات ادبی، ریشه در عمد داشته است.

لغزشی گر رفت نی از قائل است

آن هم از دیوانگی های دل است

قافیه مجهول گر شد در پذیر

و آنچه باشد شور و دور و زیر و پیر

دل بسی زین کار کرده است و کند

عشق از این بسیار کره است و کند

با همه این اوصاف، مثنوی «گنجینه الأسرار» را می توان نخستین اثر متمایز در میان آثار مرتبط با واقعه عاشورا و نیز منظومه رویدادهای کربلا دانست.  این اثر، بدون شک یکی از ماندگارترین و بدیع ترین و در عین حال ناشناخه ترین آثار ادبیات عاشورایی است که شایسته توجه، تأمل و پرداخت افزون تر علاقه مندان فرهنگ و ادب فارسی می باشد.

کلمات کليدي : عمان سامانی - امام حسین(ع) - مثنوی - ادبیات عاشورایی - گنجينه الاسرار

© کپی رایت توسط : عصر مهتاب (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مطالب فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .

نوشته شده در تاریخ : 2 مهر ماه ، 1388 (93 مشاهده)